گل‌آقا؛ یک گیلانی که «حرف حساب» را به طنز گفت

حرف‌شهر: کیومرث صابری فومنی، معروف به «گل‌آقا»، یکی از مهم‌ترین طنزنویسان و روزنامه‌نگاران معاصر ایران و از چهره‌های شاخص طنز سیاسی و مطبوعاتی بود؛ و اتفاقاً اهل فومن در گیلان بود.

🌱 از فومن تا «گل‌آقا»

کیومرث صابری فومنی در ۷ شهریور ۱۳۲۰ در صومعه‌سرا به دنیا آمد و اصالتاً فومنی بود. مادرش از زنان باسواد آن زمان بود و در مکتب‌خانه به آموزش قرآن می‌پرداخت. صابری بعدها در دانشگاه تهران تحصیل کرد و فوق‌لیسانس ادبیات تطبیقی گرفت.

او در ابتدا معلم بود و در همان دوران با مجله توفیق همکاری کرد؛ جایی که طنزنویسی را به‌صورت جدی آغاز کرد. در توفیق با امضاهایی مانند «گردن‌شکسته فومنی» نیز می‌نوشت.

✍️ «دو کلمه حرف حساب»؛ شروع یک اتفاق مهم

یکی از مهم‌ترین نقاط زندگی حرفه‌ای او از سال ۱۳۶۳ رقم خورد؛ زمانی که در روزنامه اطلاعات ستون طنزی با عنوان «دو کلمه حرف حساب» و با نام مستعار گل‌آقا راه انداخت.

طنزهای او فقط برای خنداندن نبود؛ با زبان ساده و هوشمندانه، مدیریت، سیاست، مشکلات اجتماعی و رفتار مسئولان را نقد می‌کرد. همین سبک باعث شد «گل‌آقا» به یکی از شناخته‌شده‌ترین چهره‌های طنز سیاسی ایران تبدیل شود.

📰 تولد مجله «گل‌آقا»

در سال ۱۳۶۹، هفته‌نامه «گل‌آقا» را منتشر کرد؛ نشریه‌ای که به یکی از مهم‌ترین نشریات طنز ایران تبدیل شد و در آن، علاوه بر صابری، طنزنویسان و کارتونیست‌های مطرحی فعالیت می‌کردند.

شخصیت‌هایی مثل «مش رجب»، «شاغلام» و «غضنفر» در جهان طنز گل‌آقا شناخته شدند و به نوعی زبان مردم برای بیان مشکلات روزمره و مسائل سیاسی و اجتماعی بودند.

مثلاً «ممصادق» بیشتر شبیه مردی از کوچه و بازار بود که مشکلات و انتقادهای مردم را مطرح می‌کرد و «کمینه»، همسر او، زبان بخشی از مسائل زنان در آن ستون بود. «مش‌رجب» نیز پیرمردی ساده‌دل بود که در سال‌های نخست حضور پررنگی داشت.

گل‌آقا با همین شخصیت‌ها کاری کرد که نقد سیاسی از پشت میزهای رسمی بیرون بیاید و وارد زندگی روزمره مردم شود.

🎯 ویژگی جالب گل‌آقا

مهم‌ترین ویژگی صابری این بود که طنز را با توهین اشتباه نمی‌گرفت.

او می‌توانست یک مسئله جدی سیاسی یا اقتصادی را طوری بیان کند که مخاطب ابتدا لبخند بزند، اما چند ثانیه بعد متوجه شود که حرف بسیار جدی‌ای پشت آن طنز وجود دارد.

به همین دلیل، آثار او فقط برای سرگرمی نبودند؛ امروز بسیاری از نوشته‌هایش را می‌توان بخشی از تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران دانست.

🕊️ پایان کار

صابری در آبان ۱۳۸۱ انتشار هفته‌نامه «گل‌آقا» را متوقف کرد و در ۱۱ اردیبهشت ۱۳۸۳ در ۶۲ سالگی در تهران درگذشت.

اما نام «گل‌آقا» همچنان در تاریخ مطبوعات ایران زنده است.

گل‌آقا فقط یک طنزنویس مشهور نبود؛ او یکی از چهره‌های فرهنگی مهم فومن و گیلان بود و بخش‌هایی از خاطراتش درباره فومن، صومعه‌سرا و دوران کودکی‌اش، تصویر جالبی از گیلانِ چند دهه قبل ارائه می‌دهد.

شاید یکی از زیباترین بخش‌های خاطرات گل‌آقا، روایت او از مادرش باشد.

مادرش در فومن مکتب‌خانه داشت؛ به کودکان قرآن می‌آموخت و با ادبیات فارسی نیز آشنا بود. او اشعاری از حافظ و سعدی را از حفظ می‌دانست.

بنابراین کیومرث صابری در خانه‌ای بزرگ شد که اگرچه از نظر مالی فقیر بود، اما با کتاب، شعر، قرآن و سواد پیوند داشت.

شاید بتوان بخشی از علاقه عمیق گل‌آقا به زبان و ادبیات را در همین سال‌های کودکی جست‌وجو کرد؛ جایی که یک کودک فومنی، در کنار دشواری‌های زندگی، با شعر سعدی و حافظ و فرهنگ شفاهی و مکتوب آن روزگار آشنا می‌شد.

کودکی در فومن و صومعه‌سرا، تحصیل، معلمی، دانشگاه و سال‌ها فعالیت مطبوعاتی، مسیر زندگی صابری را تغییر داد اما آن کودکِ گیلانی هرگز کاملاً از بین نرفت.

گل‌آقا در واقع همان کیومرث صابری بود؛ کودکی که فقر را دیده بود، با ادبیات بزرگ شده بود و جامعه را از نزدیک لمس کرده بود.

شاید به همین دلیل وقتی سال‌ها بعد در ستون «دو کلمه حرف حساب» شروع به نوشتن کرد، زبانش آن‌قدر به مردم نزدیک بود.

او بلد بود درباره مسائل بزرگ، با زبان آدم‌های معمولی حرف بزند.

و شاید راز ماندگاری «گل‌آقا» همین بود:

او از مردم می‌نوشت، برای مردم می‌نوشت و حتی وقتی سیاست را نقد می‌کرد، زبانش زبان کوچه و زندگی بود./ تهیه و تنظیم: رضا مقدادی کاسانی